Het zonnestelsel is de Zon met alles wat door haar zwaartekracht om haar heen draait: acht planeten, dwergplaneten, manen, planetoïden en kometen. Het ligt in de Melkweg en is ruim vier en een half miljard jaar oud. In deze uitleg lees je hoe het is opgebouwd en hoe het werkt.
Hoe is het zonnestelsel ontstaan?
Het zonnestelsel bestaat uit de Zon en alles wat door haar zwaartekracht wordt vastgehouden. Het ontstond ongeveer 4,6 miljard jaar geleden uit een enorme wolk van gas en stof. Een deel van die wolk stortte onder zijn eigen gewicht in elkaar en begon te draaien. In het midden werd het zo heet en dicht dat kernfusie op gang kwam: de Zon was geboren. Zij bevat bijna 99,9 procent van alle massa in het stelsel. Rond de jonge ster bleef een afgeplatte schijf van gas en stof over. Daarin klonterden deeltjes samen tot steeds grotere brokken, waaruit de planeten, manen, planetoïden en kometen groeiden. Daarom draaien bijna alle planeten in dezelfde richting en vrijwel in hetzelfde vlak om de Zon. Het hele proces duurde enkele tientallen miljoenen jaren, een korte tijd op kosmische schaal. Planetoïden zijn restanten die nooit tot een planeet zijn samengekomen. Sinds 2006 kent de Internationale Astronomische Unie acht planeten. Dichtbij de Zon liggen de rotsplaneten Mercurius, Venus, de Aarde en Mars. Verder weg draaien de gasreuzen Jupiter en Saturnus en de ijsreuzen Uranus en Neptunus. Pluto is sinds 2006 een dwergplaneet. Voorbij Neptunus ligt de Kuipergordel met ijzige objecten, en nog veel verder wordt de Oortwolk verwacht.
Voorbeelden uit het zonnestelsel
Het zonnestelsel zit vol opvallende werelden en objecten. Een paar voorbeelden laten zien hoe verschillend ze zijn.
- Mercurius is de kleinste planeet en staat het dichtst bij de Zon. Een jaar duurt er maar 88 aardse dagen.
- Venus heeft een dikke dampkring van koolstofdioxide en is daardoor de heetste planeet, met ruim 460 graden Celsius aan het oppervlak.
- Jupiter is de grootste planeet. De Grote Rode Vlek is een storm die al eeuwen woedt en groter is dan de Aarde.
- Saturnus is beroemd om zijn ringen van ijsdeeltjes, die al in een kleine telescoop te zien zijn.
- De Maan is de enige natuurlijke satelliet van de Aarde en veroorzaakt samen met de Zon eb en vloed in onze oceanen.
- Komeet Halley keert ongeveer elke 76 jaar terug en is in 2061 weer te zien.
- Mars heeft de hoogste vulkaan van het zonnestelsel, Olympus Mons, die ruim twee keer zo hoog is als de Mount Everest.
- Neptunus is de buitenste planeet, een ijsreus met de sterkste winden van het zonnestelsel, die boven de 2000 kilometer per uur komen.
- Ceres is een dwergplaneet in de planetoïdengordel tussen Mars en Jupiter.
Elk object volgt dezelfde natuurwetten, maar heeft een eigen geschiedenis en karakter.
Hoe werkt het zonnestelsel?
De Zon houdt alles bijeen met haar zwaartekracht. Elke planeet beweegt in een ellipsvormige baan, en hoe dichter bij de Zon, hoe sneller. Mercurius doet er 88 dagen over voor één rondje, de Aarde een jaar en Neptunus bijna 165 jaar. Afstanden worden vaak uitgedrukt in astronomische eenheden (AE). Eén AE is de gemiddelde afstand tussen de Aarde en de Zon, ongeveer 150 miljoen kilometer. Neptunus staat op ongeveer 30 AE. Een radiosignaal naar Neptunus is dan ruim vier uur onderweg. Ruimtesondes doen er daardoor jaren over om de buitenste planeten te bereiken. Licht doet over de afstand van de Zon naar de Aarde ruim acht minuten. De Zon levert de energie die het leven op onze Aarde mogelijk maakt. Ze zendt ook de zonnewind uit, een stroom geladen deeltjes die de ruimte om de planeten vult. Raken die deeltjes het magnetisch veld van de Aarde, dan kunnen we poollicht zien. De meeste planeten tollen ook om hun eigen as, wat dag en nacht veroorzaakt. De helling van de aardas zorgt voor de seizoenen. Het zonnestelsel zelf reist mee door de Melkweg en doet er ongeveer 225 tot 250 miljoen jaar over om één keer rond het centrum te draaien.
Wat betekent het zonnestelsel voor jou?
Het zonnestelsel is jouw directe kosmische omgeving. Er is geen betere manier om dat te voelen dan zelf eens naar de hemel te kijken. Met het blote oog zie je al vijf planeten: Mercurius, Venus, Mars, Jupiter en Saturnus. Planeten twinkelen niet zoals sterren, ze geven een rustiger licht. Een verrekijker of kleine telescoop toont de manen van Jupiter en de ringen van Saturnus. Kijk op een heldere avond, ver van stadslicht. Planeten staan altijd in de buurt van de lijn waarlangs de Zon over de hemel trekt, de ecliptica. Een planetenapp laat zien waar je ze die avond vindt. Lees afbeeldingen van het zonnestelsel met een kritische blik, want afstanden en groottes zijn zo enorm dat tekeningen nooit op schaal zijn. Was de Zon een bol van tien centimeter, dan lag de Aarde op ruim tien meter afstand en was zij kleiner dan een speldenkop. In de astrologie krijgen de Zon, de Maan en de planeten een symbolische betekenis, bijvoorbeeld voor karakter en levensthema’s. Dat is een interpretatieve traditie en geen natuurkunde. Je kunt beide werelden naast elkaar bekijken: de sterrenkunde vertelt wat er aan de hemel gebeurt, de astrologie biedt een verhaal om over jezelf na te denken.
Veelgestelde vragen
Hoeveel planeten heeft het zonnestelsel?
Het zonnestelsel heeft acht planeten: Mercurius, Venus, de Aarde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus. Pluto werd lange tijd ook een planeet genoemd. In 2006 legde de Internationale Astronomische Unie vast wat een planeet is. Een planeet draait om de Zon, is bijna rond en heeft zijn baan schoongeveegd van andere objecten. Pluto voldoet niet aan het laatste punt en heet sindsdien een dwergplaneet.
Hoe groot is het zonnestelsel?
Dat hangt af van waar je de rand legt. De planeten reiken tot Neptunus, op ongeveer 30 AE van de Zon. De heliosfeer, het gebied waar de zonnewind overheerst, is veel groter. De ruimtesonde Voyager 1 verliet dat gebied in 2012 op ongeveer 120 AE. De Oortwolk strekt zich waarschijnlijk uit tot 50.000 AE of meer, en licht doet er dan ruim negen maanden over om die afstand af te leggen.