De Melkweg is het sterrenstelsel waartoe onze Zon en alle sterren aan de nachtelijke hemel behoren. Het is een balkspiraalstelsel met honderden miljarden sterren. Vanaf de Aarde zie je het als een vage lichtband. In deze uitleg lees je hoe de Melkweg is opgebouwd en hoe je hem kunt zien.
Wat is de Melkweg precies?
De Melkweg is ons thuisstelsel: een enorme verzameling sterren, gas, stof en donkere materie die door zwaartekracht bijeen wordt gehouden. Astronomen schatten dat er 100 tot 400 miljard sterren in zitten. De schijf is ongeveer 100.000 lichtjaar breed, maar slechts enkele duizenden lichtjaren dik. Het is een balkspiraalstelsel: vanuit een langgerekte balk van sterren in het centrum lopen spiraalarmen naar buiten. In het hart zit een superzwaar zwart gat, Sagittarius A*, met ongeveer vier miljoen keer de massa van de Zon. Onze Zon staat op zo’n 26.000 lichtjaar van het centrum, in een kleine arm die de Orionarm heet. Het verdikte middendeel heet de bulge en bevat vooral oude, roodachtige sterren, terwijl de armen jonge, blauwe sterren herbergen. De Melkweg is niet uniek: in het waarneembare heelal bestaan er honderden miljarden sterrenstelsels. De naam komt uit de oudheid. De Grieken zagen de lichtband als gemorste melk en noemden die galaxias, het Latijn maakte er via lactea van. In 1610 richtte Galileo Galilei zijn telescoop op de band en zag dat die uit ontelbare afzonderlijke sterren bestaat. Pas in de jaren twintig van de vorige eeuw bewees Edwin Hubble dat nevelachtige vlekken zoals Andromeda eigen sterrenstelsels zijn, ver buiten de Melkweg.
Voorbeelden uit de Melkweg
De Melkweg bevat allerlei objecten die je met een telescoop of zelfs met het blote oog kunt opzoeken. Hier volgen een paar voorbeelden, van dichtbij tot heel ver weg.
- Sagittarius A* is het superzware zwarte gat in het centrum, ongeveer 26.000 lichtjaar van ons vandaan.
- Alpha Centauri is het dichtstbijzijnde stersysteem, een drievoudig systeem op 4,4 lichtjaar afstand.
- Sirius is de helderste ster aan de hemel en ligt op slechts 8,6 lichtjaar, in onze eigen buurt van de Melkweg.
- Eta Carinae is een zeer zware ster op ongeveer 7500 lichtjaar, die in de negentiende eeuw tijdelijk een van de helderste sterren aan de hemel werd.
- De Grote Magelhaense Wolk is een satellietstelsel op ongeveer 160.000 lichtjaar, dat je vanaf het zuidelijk halfrond met het blote oog ziet.
- De Orionnevel is een gaswolk waarin nieuwe sterren ontstaan, op ongeveer 1350 lichtjaar, en met het blote oog zichtbaar.
- De Pleiaden vormen een jonge sterrenhoop van ruim duizend sterren, waarvan je er zonder kijker zes tot negen ziet.
- De Krabnevel is het restant van een ster die in het jaar 1054 als supernova explodeerde.
- Omega Centauri is een bolvormige sterrenhoop met ongeveer tien miljoen sterren.
Ze horen allemaal bij hetzelfde stelsel, onze Melkweg.
Hoe beweegt en werkt de Melkweg?
De Melkweg draait rond zijn centrum. Onze Zon beweegt met ongeveer 230 kilometer per seconde door het stelsel en doet er 225 tot 250 miljoen jaar over voor één omloop. Sterren in de buitenste delen draaien sneller dan je op grond van de zichtbare materie zou verwachten. Daaruit leiden astronomen af dat er veel onzichtbare donkere materie aanwezig is. Binnen het stelsel ontstaan ook nu nog steeds nieuwe sterren in koele gaswolken, vooral in de spiraalarmen, terwijl oude sterren ontploffen en hun stof terug in de ruimte blazen. Uit dat stof ontstaan weer nieuwe sterren en planeten. Rond de Melkweg draaien kleinere satellietstelsels, zoals de Grote en Kleine Magelhaense Wolk. Samen met Andromeda en tientallen andere stelsels vormt de Melkweg de Lokale Groep. Het Andromedastelsel staat op ongeveer 2,5 miljoen lichtjaar en komt onze kant op. Op termijn van miljarden jaren kunnen beide stelsels samensmelten, al is dat minder zeker dan lang gedacht. De afstanden tussen sterren zijn zo groot dat zulke botsingen nauwelijks sterren zouden raken. Vanaf de Aarde kijk je vanuit de binnenkant door de schijf heen, en dat zie je als een lichtband. Het centrum is verborgen achter dikke stofwolken, maar infraroodtelescopen en radiotelescopen kijken er doorheen.
Wat betekent de Melkweg voor jou?
De Melkweg is de plek waar je woont, op kosmische schaal. Je kunt hem zelf zien, maar dat vraagt een donkere plek zonder stadslicht. In Nederland is dat lastig, al zijn de Waddeneilanden en het Lauwersmeer bekende donkere plekken. De beste tijd is de zomer, als je in de richting van het centrum kijkt, naar het sterrenbeeld Boogschutter. Laat je ogen een halfuur wennen aan het donker en kijk zonder telefoonscherm. De Melkweg lijkt dan op een zwakke, wolkige band. Een verrekijker laat veel meer sterren zien. Gebruik een rood zaklampje om je kaart te lezen, want wit licht verstoort je nachtzicht meteen. Apps kunnen je laten zien waar de Melkweg op jouw plek en tijd staat. Probeer het bij nieuwe maan, want maanlicht overstraalt de zwakke band. Lees een foto van de Melkweg wel met enig gezond verstand: lange belichtingen maken kleuren en details zichtbaar die je ogen niet zien. In de astrologie speelt de Melkweg zelf nauwelijks een rol. Sommige astrologen kijken wel naar het galactisch centrum als gevoelig punt in een geboortehoroscoop, maar dat blijft een symbolische keuze en geen vaststaand feit. Wil je meer weten over de sterren zelf, lees dan wat sterren en constellaties zijn.
Veelgestelde vragen
Hoeveel sterren zitten er in de Melkweg?
Niemand heeft ze geteld, want we kijken vanuit het stelsel zelf en veel sterren worden door stof verborgen. Astronomen schatten het aantal op 100 tot 400 miljard. Die schatting volgt uit de totale massa van het stelsel en de gemiddelde massa van een ster. Veel sterren zijn kleine, zwakke rode dwergen die je zonder grote telescoop niet ziet. Met het blote oog zie je onder een perfecte hemel slechts enkele duizenden sterren.
Kun je de Melkweg met het blote oog zien?
Ja, maar alleen onder een donkere hemel. Door lichtvervuiling is de Melkweg vanuit veel steden en dorpen onzichtbaar geworden. Zoek een plek ver van lantaarnpalen, bij nieuwe maan en met een heldere hemel. Wacht minstens twintig minuten tot je ogen aan het donker gewend zijn. Dan zie je een zwak lichtende band die door sterrenbeelden als Cassiopeia, Zwaan en Boogschutter loopt.