Een ster is een gigantische bol van gloeiend gas die door kernfusie licht en warmte geeft. Een constellatie, of sterrenbeeld, is een gebied aan de hemel met een herkenbaar patroon van sterren. De Zon is de dichtstbijzijnde ster. In deze uitleg lees je het verschil en hoe je sterrenbeelden vindt.
Wat zijn sterren en sterrenbeelden?
Een ster is een bol van gas, vooral waterstof, die zo zwaar is dat in de kern waterstof samensmelt tot helium. Daarbij komt energie vrij die we als licht en warmte zien. Onze eigen Zon is een gewone ster van middelmatige grootte, die nog zo’n vijf miljard jaar waterstof zal verbranden. Alle sterren die je met het blote oog ziet liggen in de Melkweg. Sterren ontstaan in gaswolken en hebben een levensloop van miljoenen tot biljoenen jaren. De kleur vertelt de temperatuur: blauwe sterren zijn heet, gele zoals de Zon gemiddeld en rode relatief koel. Een constellatie is iets anders. Het is een patroon dat mensen in de sterren zien. De Babyloniërs en Grieken verbonden sterren tot figuren uit mythen, en Ptolemaeus beschreef in de tweede eeuw 48 sterrenbeelden. In 1922 stelde de Internationale Astronomische Unie 88 officiële sterrenbeelden vast, en in 1930 volgden de grenzen. Daardoor hoort elke plek aan de hemel bij precies één sterrenbeeld. De sterren in een beeld staan in werkelijkheid niet bij elkaar. Ze liggen op heel verschillende afstanden en lijken alleen vanaf de Aarde samen te horen. Het beeld Orion toont dat goed: Bellatrix staat op ongeveer 250 lichtjaar, Rigel op ongeveer 860 lichtjaar.
Voorbeelden van sterren en sterrenbeelden
Aan de Nederlandse hemel zijn veel sterren en beelden te herkennen. Een paar voorbeelden om mee te beginnen.
- De Poolster staat bijna precies boven de noordpool en wijst daarom de richting van het noorden aan.
- Sirius is de helderste ster aan de nachtelijke hemel, op 8,6 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Grote Hond.
- Betelgeuze is een rode superreus in Orion, die vele malen groter is dan de Zon.
- De Grote Wagen is geen sterrenbeeld maar een bekend patroon van zeven sterren in de Grote Beer.
- Cassiopeia herken je aan haar W-vorm, die het hele jaar boven de horizon blijft.
- Arcturus is een oranje reuzenster in het sterrenbeeld Ossenhoeder, die je vindt door de boog van de staart van de Grote Beer te volgen.
- Antares is een rode superreus in het sterrenbeeld Schorpioen, die in de zomer laag aan de zuidelijke horizon staat.
- De Zwaan staat in de zomer hoog aan de hemel en wordt ook het Noorderkruis genoemd, met Deneb als helderste ster.
- Vega in de Lier is een heldere blauwwitte ster die in de zomer hoog aan de hemel staat en deel uitmaakt van de zomerdriehoek.
Begin met één patroon, leer dat goed kennen en bouw van daaruit verder.
Hoe gebruik je sterren en sterrenbeelden?
Sterrenbeelden dienen als wegwijzers aan de hemel. Vanaf de Grote Wagen vind je de Poolster door de twee achterste sterren van de bak vijf keer door te trekken. Daarmee konden zeelieden en reizigers eeuwenlang de weg vinden. Ook de seizoenen zijn aan de sterren te zien: Orion hoort bij de winter, de zomerdriehoek met Vega bij de zomer. Door de beweging van de Aarde om de Zon verschuift het zichtbare deel van de hemel gedurende het jaar. Astronomen geven helderheid aan met de magnitude, waarbij een lager getal een helderdere ster betekent. Sterrenkaarten en apps tonen de stand van de sterren voor jouw plek en tijd. Veel sterren hebben een eigennaam uit het Arabisch, zoals Betelgeuze en Aldebaran, omdat Arabische astronomen de sterren in de middeleeuwen nauwkeurig vastlegden. Ook de planeten uit het zonnestelsel trekken door dezelfde sterrenbeelden. De dierenriem is de reeks sterrenbeelden langs de baan van de Zon. In de astrologie is die baan in twaalf gelijke tekens van dertig graden verdeeld. Door de precessie, een langzame tolbeweging van de aardas, vallen die tekens niet meer samen met de sterrenbeelden met dezelfde naam. Astrologen weten dit, en werken vaak bewust met de tekens als symbool, niet als beeld.
Wat betekenen sterren voor jou?
Sterren en sterrenbeelden geven je een vaste kaart voor de nachtelijke hemel. Zodra je een paar patronen kent, voel je je thuis onder de open lucht. Begin met een heldere nacht zonder maan en een app of kaart. Zoek eerst maar de Grote Wagen, dan de Poolster en daarna Cassiopeia. Wees geduldig: je ogen hebben tijd nodig. Een sterrenkaart draai je zo dat de kant waarnaar je kijkt onderaan staat, dan klopt de kaart met wat je boven je ziet. Een bezoek aan een sterrenwacht of volkssterrenwacht maakt het nog leuker, want daar helpen vrijwilligers je graag op weg. Lees de naam van een sterrenbeeld daarbij niet te letterlijk, want de figuren zijn menselijke verbeelding en geen echte vormen. In de astrologie staat een sterrenteken, zoals dat van je geboortedag, voor een symbolisch beeld van karakter en levensthema’s. Dat is een interpretatieve traditie en geen sterrenkunde, en ze belooft je niets over de toekomst. Je kunt haar gebruiken als spiegel om over jezelf na te denken. Voor wie de sterren zelf wil leren kennen, is de sterrenkunde een prachtig vervolg. Vergelijk gerust: het teken dat bij je geboortedatum hoort verschilt vaak van het sterrenbeeld waarin de Zon toen werkelijk stond.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een ster en een planeet?
Een ster maakt zelf licht door kernfusie, een planeet niet. Planeten weerkaatsen het licht van de Zon. Aan de hemel twinkelen sterren meestal, terwijl planeten een rustiger licht geven. Planeten verschuiven ook langzaam ten opzichte van de vaste sterren. Daarom noemden de Grieken ze planetes, de zwervers.
Hoeveel sterrenbeelden zijn er?
De Internationale Astronomische Unie erkent 88 sterrenbeelden die samen de hele hemel beslaan. Vanuit Nederland zie je er ongeveer zestig tot zeventig, omdat de rest te dicht bij de zuidpool staat. Twaalf of dertien ervan liggen langs de dierenriem, afhankelijk van of je de Slangendrager meetelt. De astrologie gebruikt twaalf tekens, die dus niet exact met de officiële sterrenbeelden overeenkomen. Veel sterrenbeelden hebben namen uit de Griekse mythologie.