Sterrenbeelden aan de hemel komen niet precies overeen met de astrologische tekens, omdat die twee op een andere manier zijn gedefinieerd. Een sterrenbeeld is een groep sterren van ongelijke grootte, een astrologisch teken een gelijk stuk van dertig graden van de zonnebaan, geteld vanaf de lente-equinox. Door de precessie van de aarde schuift het verschil bovendien langzaam op. In dit artikel lees je hoe dat zit, wat Ophiuchus ermee te maken heeft en hoe je met dit verschil kunt omgaan zonder je horoscoop weg te gooien.
Sterrenbeelden aan de hemel en tekens op de baan
Een sterrenbeeld is een patroon van sterren aan de hemel dat mensen een naam gaven. Sinds 1930 heeft de Internationale Astronomische Unie de hemel in 88 officiële sterrenbeelden verdeeld, met vaste grenzen. Die zijn niet even groot. De Maagd beslaat een veel groter stuk van de zonnebaan dan de Schorpioen en de Kreeft. De zon doet ongeveer 44 dagen over de Maagd, maar slechts een week over de Schorpioen.
Een astrologisch teken is iets heel anders. Het is een rekenkundig stuk van dertig graden van de zonnebaan, de ecliptica. Twaalf van die stukken vormen samen de volle cirkel van 360 graden. De tekens zijn dus allemaal even groot, en hun namen verwijzen naar de sterrenbeelden die ze ooit ongeveer bedekten. De twaalf sterrenbeelden in de astrologie zijn dus eigenlijk twaalf tekens.
Daarbij begint de telling niet bij een ster maar bij een punt in het jaar: de lente-equinox, het moment waarop de zon de evenaar van de hemel kruist. Dat punt is 0 graden Ram, en vanaf daar loopt het jaar door de tekens. De westerse astrologie noemt dit de tropische dierenriem, van het Griekse woord voor keren, naar de keerpunten van de zon. De tekens zijn dus gekoppeld aan de seizoenen, en niet aan de sterren erachter.
Waarom de tekens zijn verschoven: de precessie
De aarde draait niet helemaal stabiel. Haar as maakt een langzame tolbeweging, vergelijkbaar met een tol die gaat wiebelen, en doet er ongeveer 25.800 jaar over om een hele cirkel te maken. Dit heet de precessie. Gevolg is dat het punt van de lente-equinox elk jaar een heel klein stukje langs de dierenriem opschuift, ongeveer één graad in 72 jaar. Zo verschuift de hele dierenriem langzaam ten opzichte van de sterren op de achtergrond, zonder dat je daar in het dagelijks leven iets van merkt.
De Griekse sterrenkundige Hipparchos ontdekte dit verschijnsel in de tweede eeuw voor Christus door oude waarnemingen te vergelijken met die van zijn eigen tijd. In zijn periode viel de lente-equinox ongeveer samen met het begin van het sterrenbeeld Ram, en vielen tekens en sterrenbeelden dus grofweg samen. Sindsdien is het punt langzaam teruggeschoven.
Inmiddels is het verschil ongeveer vierentwintig graden. Op de dag van de lente-equinox staat de zon nu in het sterrenbeeld Vissen, terwijl de astrologie nog steeds van 0 graden Ram spreekt. Daaruit komt het idee van het Watermantijdperk: de lente-equinox beweegt langzaam naar het sterrenbeeld Waterman. Hoe je zulke tijdperken precies telt, is een kwestie van interpretatie en niet van meting, en astrologen zijn het er onderling niet over eens wanneer zo’n tijdperk begint.
Ophiuchus en de twee manieren van rekenen
Af en toe verschijnt in de media het bericht dat er een dertiende teken zou bestaan. Dat komt door Ophiuchus, de Slangendrager. De zon trekt van ongeveer 29 november tot 17 december door dit sterrenbeeld, tussen Schorpioen en Boogschutter in. Omdat de grenzen van de sterrenbeelden vastliggen, passeert de zon dus dertien sterrenbeelden en niet twaalf, ook al spreekt de astrologie van twaalf tekens.
Voor de astrologie maakt dat geen verschil, want zij werkt niet met de sterrenbeelden maar met de dertig graden brede tekens. Het aantal twaalf gaat terug op de Babyloniërs en past bij de ongeveer twaalf maancycli in een jaar. Ophiuchus is wel eens door individuele astrologen voorgesteld als extra teken, maar de gangbare tradities nemen dat niet over. Meer over de uitgangspunten van het vak lees je bij wat astrologie is.
Er bestaat ook een tweede manier van rekenen: de siderische dierenriem, die in de Indiase astrologie wordt gebruikt. Die houdt rekening met de precessie en legt de tekens vast ten opzichte van de sterren. Ook die gebruikt twaalf gelijke stukken van dertig graden, geen echte sterrenbeeldgrenzen. Het verschil tussen de tropische en de siderische dierenriem zit dus in het beginpunt, niet in het idee van de tekens zelf. Welke je kiest, is een kwestie van traditie en niet van bewijs.
Wat je met dit verschil kunt doen
Het verschil tussen een sterrenbeeld en een teken is geen reden om astrologie weg te zetten, maar wel een reden om het vak nauwkeurig te lezen. Een astrologisch teken is een symbolisch deel van de cirkel van het jaar, verbonden met de seizoenen. Het teken Ram begint met de lente, de Kreeft met de zomerzonnewende, de Weegschaal met de herfst en de Steenbok met de winter. Voor de noordelijke helft van de aarde klopt dat beeld, en daar komt de symboliek vandaan.
Wil je weten welk teken de zon had bij jouw geboorte, gebruik dan de sterrenbeeld-calculator. Die rekent met de tropische dierenriem, zoals de meeste westerse horoscopen. Je kunt daarna een sterrenkaart-app gebruiken om te zien in welk echt sterrenbeeld de zon stond, en vergelijken. Het resultaat kan verrassend zijn, maar het zegt niets over de waarde van de astrologische duiding.
Gebruik de woorden zorgvuldig. In het dagelijks gebruik zegt iedereen sterrenbeeld voor het teken waarin je zon stond, en dat is prima. Als je in een gesprek zegt dat jouw teken Ram is, zeg je iets over de kalender en de seizoenen, en niet over de sterren op de achtergrond. Dat besef geeft rust en maakt de astrologie eerlijker en makkelijker uit te leggen aan wie kritisch is. Je kunt astrologie dan zien als een symboolsysteem dat op de zonnebaan rust.
Veelgestelde vragen
Is mijn sterrenbeeld nog wel mijn sterrenbeeld?
Dat hangt af van wat je met sterrenbeeld bedoelt. In de astrologie is je teken het deel van de dertig graden van de zonnebaan waarin de zon bij je geboorte stond. Dat teken blijft hetzelfde, ook als het sterrenbeeld erachter is verschoven. Aan de hemel stond de zon op jouw verjaardag meestal in het vorige sterrenbeeld. Wie bijvoorbeeld op 25 april is geboren, is astrologisch een Stier, maar de zon stond toen voor het sterrenbeeld Ram.
Is Ophiuchus het dertiende teken van de dierenriem?
Nee, in de astrologie is Ophiuchus geen teken van de dierenriem. De westerse astrologie werkt met twaalf tekens van dertig graden en niet met de grenzen van de sterrenbeelden. De zon trekt wel ongeveer achttien dagen door het sterrenbeeld Ophiuchus, tussen Schorpioen en Boogschutter. Sommige astrologen gebruiken Ophiuchus als extra figuur, maar dat is geen algemene praktijk. De twaalf tekens blijven daarom de standaard.